Цагаан сар санаанд оромгүй ойртож, хэдхэн хоног үлдээд байгаа тул энэ баярын талаар сайн мэдэхгүй хүмүүст зориулан гарын авлага бэлтгэлээ. Энэ жил туулай жилийг угтан Цагаан сар хоёрдугаар сарын 21-23-ны өдрүүдэд тохионо.
Монголын билгийн тооллын шинэ жил болох Цагаан сарын талаар мэдэх шаардлагатай бүх зүйлээ үргэлжлүүлэн уншаарай.
Цагаан сар гэж юу вэ?
“Цагаан сар” хэмээн орчуулагддаг Цагаан сар нь өвөл дуусаж, хавар эхлэн шинэ жилийн мөчлөг эхэлж буйг тэмдэглэдэг Монголын хамгийн чухал баяруудын нэг юм. Урт, ядаргаатай, хатуу ширүүн өвлийг даван туулсны дараа Монголын нүүдэлчид хавар ирснийг тэмдэглэн баярлаж, ойрын болон холын бүх гэр бүлийн гишүүдтэйгээ дахин нэгдэх шаардлагатай байв. Энэхүү халуун дулаан баяр нь билгийн тооллын тэргүүн сарын нэгнээс гуравны өдрүүдэд тэмдэглэгддэг тул ихэвчлэн бусад билгийн тооллын шинэ жилийн баяртай давхцдаг ч уламжлалт үнэт зүйлсийг агуулсан Монголын өвөрмөц жилийн баяр юм.
Мал сүргээ бэлчээх шинэ бэлчээр хайж байнга нүүдэллэдэг монголчууд төрөл төрөгсөдтэйгөө хэдэн сар, бүр хэдэн жил ч тааралдахгүй байх нь бий. Харин Цагаан сар бол хүмүүсийг төрөл садан, холын хамаатан садандаа зочлох, гэр бүлийн харилцаагаа нандигнан бэхжүүлэх, хадмын талынхан болон нярай хүүхэд зэрэг шинэ гишүүдтэйгээ дотносохыг уриалдаг гэр бүлийн баяр юм. Мөн ахмад настнаа хүндэтгэж, эрүүл энхийг нь ерөөн, улс орныхоо уламжлал, ёс заншлын талаар илүү ихийг мэдэх ариун нандин үе билээ.
Гарал үүсэл
Түүхэн сурвалжид төр улс байгуулагдсан үеэс монголчууд Цагаан сарыг намар “Цагаан идээний баяр” хэмээн тэмдэглэдэг байсан тухай дурдсан байдаг. Хожим 1206 онд Монголын агуу их хаан Чингис хаан цаг агаар дулаарч, ургамал цэцэглэн, малын төл бойжиж эхэлдэг хаврын эхэнд энэ баярыг тэмдэглэх зарлиг гаргажээ.
17-р зуунд Цагаан сар шашны уламжлалтай холбогдож, өнөөдөр бидний мэдэх баярын хэлбэрт орсон байна. Монголд цагаан өнгө нь чин сэтгэл, аз жаргалын бэлгэдэл юм. Тиймээс энэ баярыг Цагаан сар буюу Цагаан сар гэж нэрлэдэг. Өдгөө албан ёсны бүх нийтийн амралтын өдөр бөгөөд гурван өдөр үргэлжилдэг ч баяр ёслол, айлчлал заримдаа илүү удаан үргэлжилдэг.
Баярын өмнөх зан үйл
Цагаан сарын өмнө хоол хүнс, уламжлалт боовоос эхлээд бэлэг, хувцас хүртэл бэлтгэх зүйл их байдаг. Ихэвчлэн айлууд хэдэн долоо хоногийн турш бэлтгэл хийдэг. Үүний гол шалтгаан нь баярын чухал зоог болох буузыг олноор хийх шаардлагатай байдагтай холбоотой.
Бууз нь махан шанзтай жигнэсэн банштай төстэй. Урьдчилан олноор нь хийж хөлдөөгөөд, зочид ирэхэд гарган жигнэж болдог тул Цагаан сар зэрэг томоохон баярт тохиромжтой хоол юм. Жигнүүрт ердөө 20 минут жигнэхэд бэлэн болохоос гадна идэхэд хялбар, амттай. Гурилан бүрхүүл нь буузыг удаан хугацаанд бүлээн байлгадаг.
Айлууд баярт зориулан ойролцоогоор 2,000 бууз хийдэг ч энэ нь айл бүр болон ирэх зочдын тооноос хамаарч өөр өөр байна. Хүүхэд, эцэг эх, эмээ өвөө бүгд гал тогоонд цуглан уламжлалт энэ хоолыг нямбай чимхдэг бөгөөд үүнийг эзэмшихэд олон жил шаардагдана. Ирэх жилд хэн хамгийн их аз хийморьтой байхыг үзэхийн тулд угаасан зоосыг заримдаа хэдэн буузанд хийдэг.
Хувцаслалт мөн нэгэн чухал бэлтгэл юм. Монголчууд төрөл садандаа зочлохдоо шинэ хувцас өмсөхийг эрхэмлэдэг. Учир нь энэ нь шинэ жилийг шинээр эхлүүлж буйтай адил бөгөөд айлчлалын үеэр хамгийн сайхан харагдахыг хүсдэг. Монголын уламжлалт хувцас болох дээл болон уламжлалт хээ загвартай бусад хувцас Цагаан сарын баярын сонголт байсаар ирсэн. Хэсэг хугацаанд хүмүүс хөдөлгөөнд хялбар, илүү тав тухтай хэмээн барууны хувцас өмсөх болсон ч дотоодын брэндүүд шинэ загвар гаргаж, гайхалтай цуглуулгууд танилцуулсаар байгаа тул сүүлийн үед уламжлалт хувцсыг дахин сонирхох болжээ.
Өөр нэгэн түгээмэл хувцасны сонголт бол яахын аргагүй ноолууран хувцас юм. Ороолт, даашинз эсвэл цамц байсан ч монголчууд баярын үеэр дэгжин, тансаг харагддаг тул ноолуур өмсөх дуртай. Зөөлөн нэхмэл эдлэл нь хаврын эхээр гадаа сэрүүн байдаг үед айлчлалын үеэр дулаан байхад ч тусалдаг.
Битүүн - Цагаан сарын өмнөх өдөр
Цагаан сарын өмнөх өдрийг битүүн гэдэг. Битүүний өдөр бүх цэвэрлэгээ, бэлтгэлээ хийж дуусгаад, жилийн төгсгөл өлзийтэй байг хэмээн цадталаа идэх нь уламжлал юм.
Айлууд баярын ширээгээ засаж, “идээ” болон “ууц”-ыг гол байр суурь эзлүүлнэ. Идээ нь “ул боов” хэмээх уламжлалт урт боовыг давхарлан өрсөн хэлбэр бөгөөд баярын ширээний чухал хэсэг юм. Монголчууд боовоо сондгой тооны үеэр өрөхийг хичээдэг. Учир нь эхний үе нь жаргал, буян хишгийг, хоёр дахь үе нь гуниг, зовлонг бэлгэддэг гэж үздэг бөгөөд цааш мөн ээлжилдэг. Цагаан сар хэмээх нэрийн адил идээг зөвхөн цагаан болон цайвар өнгийн зууш - цагаан самар, бяслаг, ёотон, чихэр, өрөм, ааруул зэрэг зүйлээр чимэглэнэ.
Харин ууц нь бүхлээр нь чанасан хонины арьс, өөхөн сүүл юм. Энэ нь баярын ширээний зайлшгүй хэсэг. Арьс нь том, өөх ихтэй байх тусам тухайн айлын хөрөнгө чинээ, элбэг дэлбэг байдлыг төдийгүй мал сүрэг нь өвлийг өнтэй давж таргалсныг илүү сайн илтгэнэ. Хонины өвчүү, богтос, шаант, хүзүүний нугаламыг ууцан дээр байрлуулна. Эндээс харахад хоол хүнс Цагаан сарын чухал хэсэг бөгөөд хүүхдүүд баярын үеэр хүртэх тансаг зоог, амттаныг тэсэн ядан хүлээдэг.
Битүүний өдөр шинэ жилийг баяр хөөртэй эхлүүлэхэд туслах хийх зүйлсийн жагсаалт бий. Үүнд зээлсэн зүйлээ буцаах, алдаа гаргасандаа уучлал хүсэх, бусадтай маргалдсан бол эвлэрч дуусгах зэрэг орно. Гэхдээ хуучин жилийг зохих ёсоор үдэхийн тулд битүүний өдөр гэртээ байх нь чухал. Энэ өдөр бохир усыг гадагш асгах (гэмтэл бэртэлд хүргэнэ), нярай болон балчир хүүхдийг нэрээр нь дуудах (муу сүнсэнд өртөмтгий болгоно), гадуур хоноглох (сүнс төөрнө), өлсөх (шинэ жилд өлсгөлөн, гачигдал авчирна), бусадтай маргалдахыг цээрлэдэг.
Битүүний орой Балданлхам хэмээх нутгийн сахиус луус унан явдаг гэж ярьдаг. Сахиус өдөр бүр айл бүрээр гурвантаа тойрон ирдэг тул монголчууд лусыг нь ундаалахын тулд гэрийнхээ хаалганы дээд талд, харин орон сууцанд амьдардаг бол тагтан дээрээ гурван ширхэг мөс тавьдаг.
Баяр ёслол
Цагаан сарын шинийн нэгний өглөө хүн бүр эртлэн сэрж, гэрийн ахмад буюу тэргүүлэгчтэйгээ шинэ жилийн мэндчилгээ дэвшүүлэхэд бэлдэнэ. Зарим хүмүүс шинэ жилийн анхны нар мандахыг харж, эрч хүчээ сэлбэхийн тулд уулын хамгийн өндөр оргилд гардаг.
Цагаан сараар золголт хэмээх тусгай мэндчилгээ хийдэг. Залуу хүмүүс ахмадын тохойг хоёр гараараа доороос нь түшин мэндчилж, хүндэтгэл үзүүлэн түрүүлж эцэг эхтэйгээ золгодог. Энэ нь ахмад настанд дахин нэг жилийг туулах эрч хүч өгдөг гэж үздэг. Хоёр хүн чацуу бол нэг гараа нөгөөгийнхөө тохойн дээгүүр, нөгөө гараа доогуур нь тавина. Гэрлэсэн хосууд нэгэн бүхэл хүн гэж тооцогддог тул хоорондоо золгодоггүй. Эхнэр нөхөр хоорондоо золговол хэрүүл маргаан, салалт авчирна гэж үздэг.
Зочлол гэрийн хамгийн ахмад гишүүнийд эхэлж, хүмүүс угийн бичгийн ахмадын эрэмбээр мэндчилдэг. Уламжлал ёсоор цагаан идээ, амттан барьдаг байсан бол өнөө үед ихэвчлэн бэлэг эсвэл мөнгө өгдөг. Ахмад настанд мэндчилгээ дэвшүүлэхдээ хүндэтгэл болгон урт ёслолын торго болох хадаг барина. Шинийн нэгэнд хүн бүр “Сайн байна уу?” гэхийн оронд “Амар байна уу?” хэмээн мэндчилж, дараа нь биеийн байдлыг нь асууна.
Энэ өдөр амсах эхний хоол нь будаа, үзэм, сахар, цөцгийн тос хольж болгосон буюу будаа, ааруултай хольсон цагаалга байх ёстой. Дараа нь идээнээс амсаж, гэрийн эзэн ууцны зүсэж бэлтгэсэн махнаас зочдод түгээнэ. Монголчууд архины оронд гүүний исгэсэн сүүгээр хийсэн уламжлалт ундаа айраг уудаг байсан ч хавар айраг олоход хэцүү байдаг тул өнөө үед ширээн дээр архи тавьдаг.
Цагаан сарын үеэр гаргаж буй үйлдэл, хандлага нь жилийн үлдсэн хугацааг тодорхойлно гэж монголчууд итгэдэг. Тиймээс баярын үеэр аливаа зөрчил, маргаан, хэтрүүлэн уух, үрэлгэн зарлага, зодоон тэмцэл, буруу үйлдлийг цээрлэдэг.
Цагаан сар бол уламжлалт чухал баяр учраас олон дүрэм, ёс заншилтай. Цагаан сарын үеэр хэзээ ч хийж болохгүй зүйлсийг энд дурдъя.
Цагаан сарын цээр
- Хар хувцас өмсөхгүй.
- Гадуур хоноглохгүй.
- Мал сүргээ шөнө бэлчээрт нь орхихгүй.
- Эхнэр нөхөр хоорондоо золгохгүй.
- Үсээ засуулахгүй.
- Хуучин хувцас эсгэх буюу оёхгүй.
- Бусдаас ямар нэгэн зүйл зээлэхгүй.
- Өдөр унтаж, орон дээрээ хэвтэхгүй. Өвдөж байсан ч зочдоо угтан мэндчилнэ.
Тоглоом, бэлэг
Гэр бүлээрээ цугласан үед тоглоом тоглож, ардын дуу дуулж, хууч яриа хөөрөхөөс илүү цагийг сайхан өнгөрүүлэх арга гэж юу байх билээ?
Цагаан сарын үеэр монголчууд олон зууны турш тоглож ирсэн тоо томшгүй олон хөгжилтэй тоглоом тоглодог. Эдгээр тоглоом нь хүүхдүүдэд өөрсдийн соёл, өв уламжлалыг хөгжилтэй, сонирхолтой байдлаар ойлгоход тусалдаг.
Цагаан сарын хамгийн чухал уламжлалуудын нэг бол бэлэг өгөх явдал юм. Зочдыг явахын өмнө гэрийн эзэн чихэр, өдөр тутмын хэрэглээний зүйлс, хувцас, оймс, мөнгө зэрэг жижиг бэлэг өгдөг. Энэ нь зочлон ирсэнд талархаж буйг илэрхийлсэн бэлгэдэл юм.
Эцэст нь хэлэхэд, Цагаан сар бол шинэ жилийг угтан авч, гэр бүлүүдийг улам ойртуулдаг халуун дулаан баяр юм. Дэлхий нийтийг хамарсан цар тахлын улмаас энэ жил төрөл садандаа очиж чадахгүй байсан ч уламжлалаа хадгалж, интернет болон видео дуудлагаар бие биедээ мэндчилгээ дэвшүүлж болно. Та бүхэндээ Цагаан сарын баярын мэнд хүргэж, билгийн тооллын шинэ жилдээ элбэг хангалуун байхыг хүсэн ерөөе!
